polite

EKONOMİK TERİMLER SÖZLÜĞÜ

Açık Ticaret Sistemi: Ülkelerin birbirlerinin piyasalarına adil olarak ve ayırımcılık gözetilmeden giriş sağladıkları ticaret sistemi.

Adi Hisse Senedi: Bir şirketin mülkiyetindeki payı gösteren belge.

Alivre Satışlar: Belirli nitelikte ve miktarda malın belirli bir fiyattan belirli bir tarihte teslim edileceğine ilişkin sözleşme yapılması.

Altın Standardı: Para değerlerinin belirli ağırlıktaki altının fiyatına göre saptandığı parasal sistem.

Amerikan Menkul Kıymetler Borsası: Birleşik Devletler’deki anahtar menkul kıymetler borsalarından biridir. Büyük anonim şirketlerin New York Menkul Kıymetler Borsası’nda alınıp satılan hisse senetlerine karşılık söz konusu borsada küçük ve orta boy şirketlerin hisse senetleri ve bonoları işlem görür.

Antitröst Yasa: Bir piyasada görülen tekelci güçleri önlemeyi amaçlayan politika ya da yasa.

Arz: Belirli bir dönemde üreticilerin hangi fiyata olursa olsun satmak istedikleri ve satabilecekleri mal ve hizmet düzeyi.

Ayı Piyasası: Piyasada fiyatlar düşmekte olduğu bir sırada pay sahiplerinin ellerindeki hisse senetlerini satmaya çalışarak bu düşüşü hızlandırdığı dönem.

Barış için Gıda: ABD tarımsal ürünlerinin Birleşik Devletler dışında kullanılmasını sağlayan program.

Bırakınız Yapsınlar: Fransızca “laissez-faire yani “kendi “hallerine bırakın” anlamına gelen deyim. Ekonomide ve politikada hükümet müdahalesi olmazsa ekonomik sistemin en iyi biçimde işleyeceğini öğütleyen doktrin.

Boğa Piyasası: Piyasada hisse senedi fiyatlarının sürekli olarak yükseldiği dönem.

Bono: Bir şirketin vade tarihine kadar belirli aralıklarla faiz ve belirlenen vade dolduğunda da belli bir miktar para ödeyeceği vaadini gösterir belge.

Bunalım: Genel ekonomik faaliyette yoğunluk ve/veya süre açısından görülen çok büyük gerileme.

Bütçe Açığı: Bir yıl içinde hükümet harcamalarının hükümet gelirlerini aştığı miktar.

Bütçe Fazlası: Bir yıl içinde hükümet gelirlerinin hükümet harcamalarını aştığı miktar.

Dalgalanmalı Döviz Kuru Sistemi: Döviz kurunun müdahale olmaksızın piyasadaki az ve talep güçlerine göre belirlendiği esnek sistem.

Damping: ABD yasalarına göre “adil piyasa fiyatının altında” Birleşik Devletler’e mal satılması ya da ihraç edilmesi yoluyla ülkedeki üreticilere maddi zarar verilmesi ya da maddi zarar tehdidi oluşturulması.

Daralma: Genel ekonomik faaliyette uzunca bir süre devam eden önemli gerileme.

Destek Alımı: Yerli mal ve hizmet üreticilerinin yabancı şirketlerle rekabet etme yeteneklerini güçlendirmeleri amacıyla hükümet tarafından sağlanan dolaylı ya da dolaysız ekonomik yardım.

Dow Jones Endüstri Ortalaması: Birleşik Devletler’de hisse senedi ve bono fiyatlarındaki genel eğilimi gösteren ve 30 önemli hisse senedine dayalı olan hisse senedi fiyat endeksi.

Döviz Kuru: Bir ülke parasının bir başka ülke parasına çevrilmesinde uygulanan oran ya da ödenen fiyat.

Düzenleme: Yetkili kuruluşlar tarafından belirli bir endüstri ya da faaliyetin yürütülmesine ve yapısına ilişkin olarak yasalar çerçevesinde kurallar ya da yönetmelikler hazırlanması ve yayınlanması.

Düzenlemelerin Gevşetilmesi: Bir endüstri üzerindeki hükümet kontrollerinin kaldırılması.

Ekonomik Büyüme: Bir ülkenin mal ve hizmet üretme kapasitesinin artması.

Elektronik Ticaret: World Wide Web (WWW) aracılığıyla yürütülen ticaret.

Endüstri Devrimi: İşçilerin bir işyerinde biraraya getirilip ücret karşılığı çalışmaları için kendilerine alet, makine ve malzeme verilen fabrika sisteminin ortaya çıkışı. Endüstri Devrimi özellikle İngiltere’de 1770-1830 yılları arasında dokuma üretiminde görülen hızlı gelişmeler sonucu başladı. Daha geniş anlamda dünya ekonomisinde süregelen yapısal değişmeleri belirtmektedir.

Enflasyon: Tüm mal ve hizmetlerin genel fiyatlarında görülen artış oranı. (Belirli malların fiyatlarında diğer malların fiyatlarına oranla ortaya çıkan artışlarla karıştırılmamalıdır.)

Federal Rezerv Bankası: ABD merkez bankası sisteminin çeşitli işlevlerini Birleşik Devletler’e yayılmış 25 şubesiyle birlikte yürüten 12 Federal Rezerv Sistemi kolundan biri.

Federal Rezerv Sistemi: Birleşik Devletler’de para çıkarmaya ve ekonomideki kredi arzını düzenlemeye yetkili olan temel para kuruluşu (merkez bakası). Washington, D.C.’deki yedi üyeli Guvernörler Kurulu, 12 bölgesel Federal Rezerv Bankası ile onların 25 şubesinden oluşur.

Fikri Mülkiyet: İnsan dehası sayesinde yaratılan ürünlere sahip olma, onları kullanma ya da elden çıkarma hakkına ilişkin patent, ticaret markası ve telif hakları mülkiyeti.

Fiyat Ayırımcılığı: Belirli alıcılara diğerleri karşısında üstünlük sağlayan faaliyet.

Fiyat Destekleri: Federal hükümetin çiftçilere kötü hava koşulları ve aşırı üretim gibi etkenlerle başa çıkabilmeleri için yaptığı yardım.

Fiyat Saptama: Genellikle tek bir piyasaya egemen olan birkaç büyük şirketin piyasa disiplininden kurtulmak amacıyla mal ya da hizmetlerin fiyatını üzerinde anlaştıkları bir düzeyde belirlemeleri.

Gayrı Safi Milli Hasıla: Bir ülkenin coğrafi sınırları içindeki üretiminin, gelirlerinin ya da harcamalarının toplam değeri.

Gelir: Mal ve hizmet satışı karşılığında sağlanan para.

Gelir Vergisi: Bireylerin ve işletmelerin net gelirleri üzerinden hükümetçe alınan vergi.

Gözetimli Dalgalanma Rejimi: Çok sayıda paranın değerce dalgalanmaya bırakıldığı, ancak yine de ani değişmeleri önlemek amacıyla merkez bankalarının müdahale ettiği döviz kuru sistemi.

Gümrük Tarifesi: Bir gümrük bölgesinden diğer bir gümrük bölgesine geçen mallardan himaye sağlamak ya da gelir elde etmek amacıyla alınan vergi.

Gümrük Tarifesi Dışı Engel: İthalatı kısıtlayan ya da uluslararası ticareti kısıtlama olasılığı bulunan ithalat izleme sistemleri ve değişken vergiler gibi gümrük tarifesi dışı hükümet önlemleri.

Hızlı İşlem: Başkan tarafından uluslararası ticaret anlaşmalarının yapılması ve uygulanması için sunulan yasa taslaklarının belirli bir süre içinde onaylaması amacıyla ABD Kongresi’nce benimsenen yöntem.

Himayecilik: Göreli verimsiz olan yerli üreticilerin yabancı üreticilerle rekabet edebilmelerini sağlamak amacıyla ithalat sınırlamaları uygulamak ya da sınırlamaları teşvik etmek.

Hisse Senedi Alım-Satımcıları Otomatikleştirilmiş Fiyat Ulusal Derneği: (National Association of Securities Dealers Automated Quotation – NASDAQ) Aracılara ve alım-satımcılara en hareketli yaklaşık 5.000 değişik hisse senedinin tezgah üstü işlem fiyatlarına ilişkin bilgi sağlayan elektronik iletişim ağı.

Hisse Senetleri ve Bonolar: Hisse senedi sahipliğini ya da borç yükünü kanıtlayan belgeler (kesin senet) ya da elektronik kayıtlar (muhasebe girdileri).

Hizmetler: Elle dokunulabilir ekonomik mallara karşın genelde üretilir üretilmez tüketilen ekonomik faaliyet: Ulaştırma, bankacılık, sigorta, turizm, telekomünikasyon, reklam, eğlence, bilgi işleme ve danışma gibi.

İhracat: Ülkede üretilip başka bir ülkedeki alıcılara satılan mal ve hizmetler.

İhracat Desteği: Kamu yararına olduğu düşünülen bir işletmeyi teşvik etmek için hükümet tarafından ödenen belirli bir para.

İnsan Sermayesi: Bireyin çalıştığı işe kazandırdığı sağlık, güç, öğrenim, eğitim ve beceri.

İşgücü: Birleşik Devletler’deki anlamıyla ülkede çalışan ya da iş arayan bireylerin toplam sayısı.

İthalat: Bir başka ülkede üretilip ülke içinde satılan mal ya da hizmetler.

Kapitalizm: Üretim araçlarının bireylerin elinde olduğu ve onlar tarafından kontrol edildiği, rekabetin ve kar elde etme dürtüsünün öne çıktığı ekonomik sistem.

Kar Payı: Hisse senetlerinden elde edilen kar; genellikle pay sahiplerine hisseleri oranında ödenen karı gösterir.

Karma Ekonomi: Üretim, tüketim, yatırım ve tasarrufların belirlenmesinde hem hükümetin hem de özel teşebbüslerin önemli rol oynadıkları ekonomik sistem.

Karşılıklı Fon: Sürekli olarak yeni hisse senetleri sunan ve talep edildiğinde bunları tekrar alan ve sermayesini diğer şirketlere ait çeşitli isse senetlerine ve bonolara yatırım yapmak için kullanan yatırım şirketi. Bireylerden toplanan para onlar adına çeşitli hisse senedi portföylerine yatırılır.

Maliye Politikası: Federal hükümetin tam istihdamı ve enflasyonsuz ekonomiyi başarmak amacıyla harcama ve vergi toplama konularında verdiği kararlar.

Menkul Kıymetler Borsası: Hisse senedi ve bono alım-satımı amacıyla örgütlenmiş borsa.

Menkul Kıymetler ve Borsalar Komisyonu: Federal hisse senedi yasalarını uygulamakla yükümlü bağımsız, partiler dışı, mahkeme benzeri bir kuruluş. Söz konusu yasalarla güdülen amaç yatırımcıları korumak ve kamuya açık hisse senedi ve bono ticaretine ilişkin tüm bilgilere kolaylıkla erişmelerini sağlamaktır. Komisyon ayrıca hisse senedi ve bono alan ya da satan şirketleri, yatırım danışmanlığı yapan bireyleri ve yatırım şirketlerini de kontrol eder.

Merkez Bankası: Bir ülkedeki para çıkarma ve piyasadaki kredi arzını düzenleme gibi anahtar işlevlerden sorumlu temel para kuruluşu.

Mevduat Sigortası: Banka mevduatına belirli bir düzeye kadar verilen ABD hükümet güvencesi (günümüzdeki sınır 100.000 dolardır).

New York Menkul Kıymetler Borsası: Dünyanın en büyük hisse senedi ve bono borsası.

Ortak Pazar: Birbirleriyle yaptıkları ticareti zorlaştıran gümrük tarifelerini ve bazı durumlarda da diğer engelleri ortadan kaldıran ve birlik dışında kalan ülkelere ortak gümrük tarifesi uygulayan ülkeler gurubu.

Ödemeler Dengesi: Bir ülkenin belirli bir zaman dilimi içinde dünyanın geri kalan kesimiyle yaptığı uluslararası işlemlerin parasal değerini gösteren hesap açıklaması. Açıklamada bir ülkedeki bireylerin, işletmelerin ve hükümet dairelerinin tüm diğer ülkelerde bulunanlarla yürüttüğü işlemlerin toplamı yer alır.

Özelleştirme: Daha önce hükümet tarafından sağlanmakta olan hizmetlerin özel sektördeki teşebbüslere aktarılması.

Panik: Bir bankanın yetkili kuruluş tarafından kapatılacağından korkan ya da bankaya güveni kalmayan mevduat sahiplerinin beklenmedik biçimde, sözgelimi aynı anda, para çekmeleri. Bir bankanın elinde bulundurduğu yedek para mevduatın çok az bir yüzdesini oluşturduğu için kısa bir sürede çok para çekilirse bankanın elindeki nakit tükenip bankayı kapanmaya ya da iflasa zorlayabilir.

Para Arzı: Ekonomide dolaşımda bulunan para (madeni para, kağıt para ve çek hesabı) miktarı.

Para Politikası: Federal Rezerv Sistemi tarafından yüksek istihdamı, ekonomik büyümeyi, fiyat istikrarını ve uluslararası işlemlerin kesintisiz yürütülmesini sağlamak için para ve kredi bulundurmak ve onların değerini etkilemek amacıyla yürütülen faaliyet.

Piyasa: Satıcıların ve alıcıların aynı ya da birbirine çok benzeyen ürünler için fiyat oluşturdukları ve mal ve hizmet değişiminde bulundukları ortam.

Piyasa Ekonomisi: Bir ülkede üretim, tüketim, yatırım ve tasarruf düzeylerinin belirlenmesinde hükümet müdahalesi olmaksızın piyasa güçlerine dayanan ulusal ekonomi bulunması.

Reeskont Oranı: Ticaret Bankalarının Federal Rezerv Bankalarından borç almak için ödedikleri faiz oranı.

Sabit Döviz Kuru Sistemi: Çeşitli ülkelerin paraları arasındaki kur oranı düzeyinin önceden saptandığı ve arz ve talepteki oynamalara göre değişmediği sistem.

Serbest Teşebbüs Sistemi: Mülkiyetin ve üretim kaynaklarının bireylerin elinde olması, üretkenliği arttırmak için kar elde etme dürtüsünün öne çıkarılması, verimliliği yükseltmek amacıyla rekabetin kullanılması ve mal ve hizmet üretimi ve dağıtımının arz ve talep güçlerine göre yönlendirilmesi özellikleri taşıyan ekonomik sistem.

Serbest Ticaret: Ülkeler arasındaki ticareti engelleyecek gümrük tarifeleri ve düzenlemeler bulunmaması.

Sermaye: Mal ve hizmet üretiminde kullanılan binalar, araç ve gereçler, insan becerileri gibi fiziksel varlıklar. Şirketin elindeki pay senedi, borç senedi ve parayı göstermek için de kullanılır.

Sermaye Piyasası: Şirket pay senetlerinin ve uzun vadeli (bir yıldan fazla) borç senetlerinin çıkarıldığı ve alınıp satıldığı piyasa.

Sosyal Güvenlik: Emeklilere yardım etmek amacıyla ABD hükümeti tarafından uygulanan emekli maaşı programı. Programın geliri emeklilerin çalıştıkları günlerde kendileri ve işverenleri tarafından yapılan katkılara dayalı olarak sağlanır.

Sosyalizm: Temel üretim araçlarının belirli bir merkezi planlama yöntemi içinde toplu - genellikle hükümetin - mülkiyet ve kontrol altında bulunduğu ekonomik sistem .

Stagflasyon: Sürekli enflasyonun ve ticarette durgunluğun birarada yaşandığı ekonomik durum.

Stok: Bir şirketin varlıkları üzerindeki mülkiyet payı.

Talep: Belirli bir dönemde tüketicilerin hangi fiyata olursa olsun almak istedikleri ve alabilecekleri mal ve hizmetler toplamı.

Tarımsal İşletme: Modern ABD ekonomisindeki çok sayıda çiftliğin büyük ve şirketleşmiş yapısını yansıtan bir terimdir.

Tekel: Piyasada bir malın ya da hizmetin tek satıcısı olması.

Teşebbüs Sermayesi: Yeni ve olasılıkla da riski yüksek bir teşebbüse yapılan yatırım.

Tezgah Üstü: New York Menkul Kıymetler Borsası gibi örgütlü bir borsada kayıtlı olmayan hisse senedi ve bonoların alım-satım yöntemini tanımlayan bir benzetme. Tezgah üstü işlemler birbirleriyle telefon ve bilgisayar ağı ile bağlantı kuran alım-satımcı ve aracılar tarafından yürütülür.

Ticaret Açığı: Bir ülke ithalatında ihracatı aşan miktar.

Ticaret Bankası: Genellikle şirketlerin ya da belediyelerin hisse senedi ve bono satışlarıyla ilgilenen komisyoncu şirketler benzeri yatırım bankalarının aksine, bireylere ve işletmelere çek hesabı, tasarruf hesabı, vadeli hesap gibi mevduat hizmetleri sunan ve kredi sağlayan banka.

Ticaret Dengesi: Bir ülkenin ödemeler dengesinde belirli bir dönemdeki ithalat ve ihracata, yani mal ve hizmet ticaretine ilişkin bölüm. Mal ihracatı ithalatı aşarsa ticaret dengesinin “olumlu”, ithalat ihracatı aşarsa “olumsuz” olduğu söylenir.

Ticaret Fazlası: Bir ülke ihracatında ithalatı aşan miktar.

Toplumsal Düzenleme: Şirketleri çevreyi kirletmek ya da işçileri tehlikeli koşullar altında çalıştırmak gibi zararlı faaliyette bulunmaktan caydırmak ya da bunları yasaklamak veya toplumsal açıdan yararlı olduğu düşünülen davranışları teşvik etmek amacıyla hükümet tarafından uygulanan sınırlamalar.

Tüketici Fiyat Endeksi: ABD Çalışma İstatistikleri Dairesi tarafından belirli bir tarihte belirli mal ve hizmetlerin perakende fiyatlarıyla temel alınan bir tarihteki (zaman zaman değiştirilir) fiyatlar karşılaştırılarak hesaplanan ABD hayat pahalılığı ölçütü.

Tüketim Vergisi: Gelirden değil harcamalardan alınan vergi.

Üretkenlik: Belirli bir zaman diliminde girdi (üretim kaynakları) birimi başına üretim (mal ve hizmetler) oranı.

Varlık: Bir işletmenin elindeki genellikle para ile ölçülen değerler.

Yan Gelirler: İşverenler tarafından işçilere yapılan sağlık sigortası, hayat sigortası, kar paylaşımı ve benzerleri gibi para dışı dolaylı ödemeler.

Yaşam Standardı: Bir bireyin ya da gurubun alışılagelmiş ya da uygun konumda ya da koşullarda yaşamını sürdürmesi için temel olduğu düşünülen asgari gereksinimler, rahatlıklar ya da lüks mal ve hizmetler.

Yatırım: Hisse senedi ya da bono alımı.

Yeni Düzen: Birleşik Devletler’i Büyük Bunalım’dan çıkarmak için 1930’larda uygulanan ABD ekonomik reform programları.

Yetersizlik Ödemesi: Üreticinin belirli bir mal için verdiği fiyatla güvence altındaki hedef fiyat arasında oluşan farkı kapatmak amacıyla hükümet tarafından çiftçiye yapılan ödeme.